Polityka i ekonomika kary śmierci

Nazwisko Stanisława Czabańskiego pewnie niewiele mówi nikomu. Skazany za gwałt i zabójstwo, był ostatnią straconą w 1988 roku w wyniku kary śmierci osobą w Polsce. Od tego czasu w kraju obowiązywało moratorium, uwieńczone nowelizacją kodeksu karnego w 1997 roku kiedy to kara śmierci została ostatecznie zniesiona. Pomimo, że kwestia kary śmierci pojawia się w niewielkim stopniu w mojej pracy doktorskiej nigdy nie zajmowałam się zawodowo tym tematem jako kryminolog. Dlatego postanowiłam porozmawiać o karze śmierci z moją przyjaciółką oraz ekspertem w tej dziedzinie – Dr Mai Sato z Uniwersytetu Oksfordzkiego.

Według Mai, rozpatrywanie kary śmierci w kategoriach łamania prawa do życia nie jest punktem wyjścia dla państw, które wyrażają chęć zniesienia kary śmierci. Decyzja dotycząca abolicji jest decyzją polityczną, której towarzyszy dość długotrwały proces negocjacji. Uznanie kary śmierci jako praktyki naruszającej prawo do życia jest tylko efektem końcowym. Ciekawym przykładem są właśnie kraje Europy Środkowo-Wschodniej, dla których główną motywacją zniesienia kary śmierci było jak najszybsze członkostwo w  Unii Europejskiej.  Mai podkreśla jednak, że od tej reguły są pewne wyjątki, kiedy to sędziowie sądu konstytucyjnego danego państwa, a nie politycy, decydują o niekonstytucyjności kary śmierci i w konsekwencji o jej zniesieniu (tak było w przypadku Węgier w 1990 roku).

Stanisław Frankowski w Capital Punishment, Global Issues and Prospects pisze, iż kara śmierci w polskim kontekście ma jeszcze większy wymiar polityczny, a to za sprawą naszej socjalistycznej przeszłości. Zdaniem autora kara śmierci w czasach tzw. komuny (szczególnie w latach 1946-1953) miała o wiele bardziej charakter narzędzia walki politycznej, niż walki z przestępczością. Frankowski opisuje również, że argumentacja przeciwko karze śmierci po upadku komunizmu była dość lakoniczna. Nie towarzyszyła temu żadna ożywiona dyskusja, a odwoływanie się do wartości życia ludzkiego było uznane jako niewystarczające. Zawiodła również próba argumentowania przeciwko karze śmierci w oparciu o wiarę katolicką. Burzliwy okres transformacji oraz problemy społeczno-ekonomiczne stały się w tamtym okresie priorytetem. Natomiast reakcja opinii publicznej na temat zniesienia kary śmierci była dość mieszana.

No właśnie, nawiązując do opinii publicznej. Jednym z kolejnych pytań, które zapewne nie tylko mi przychodzi na myśl jest dlaczego ludzie popierają karę śmierci? Zdaniem Mai w państwach, w których w przeszłości kara śmierci miała zastosowanie, jest to przyjmowane dość naturalnie jako stały element życia społecznego oraz funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Ale gdy do głosu dochodzi pokolenie młodych osób, które nie pamiętają tych czasów, to ich poparcie jest znacznie niższe. Podobna reakcja towarzyszyła kwestii niewolnictwa. W przeszłości taka praktyka była uważana jako potrzebna, natomiast  teraz z perspektywy czasu większość z nas uważa niewolnictwo jako barbarzyństwo. Ponadto, z przeprowadzonego przez Mai w Japonii badania, ale także wielu innych, wynika również, że wyrażaniu poparcia dla kary śmierci towarzyszy mała wiedza choćby na temat liczby wyroków, czy tego w jaki sposób kara śmierci jest wymierzana.

Kolejną kwestią jest dokładność pomiaru ‘opinii’ społeczeństwa na temat kary śmierci. Mai zwróciła uwagę, że wyrażanie opinii na ten i temu podobne tematy jest niezwykle trudne do uchwycenia w badaniach, choćby z tego względu, że nasze opinie generalnie są podatne na zmiany. Co więcej, to osoby starsze głównie popierają karę śmierci i to właśnie osoby z tej grupy wiekowej (z racji większej dostępności) częsciej biorą udział w badaniach sondażowych, których zadaniem jest pomiar preferencji opinii publicznej. Mai zauważa również jak sformułowanie pytania może mieć istotny wpływ na wynik sondażu. Kiedy w zeszłym roku rząd japoński, który co pięć lat regularnie przeprowadza sondaż wśród obywateli, zmienił pytanie z tradycyjnego za/przeciw na: Czy gdyby wprowadzono karę dożywotniego pozbawienia wolności bez możliwości wcześniejszego warunkowego zwolnienia, to byłbyś za karą śmierci? to poparcie w stosunku do wcześniejszych lat spadło z 80% do 50%. Niemniej jednak, cechą państwa demokratycznego jest uszanowanie preferencji opinii publicznej. Z tego względu Mai nie zgadza się z naukowcami, którzy umniejszają rolę wyników badań sondażowych na korzyść argumentu praw człowieka (czy prawa do życia). Ponieważ decyzja praktykowania bądź zniesienia kary śmierci jest decyzją głównie polityczną, jest tak ważne aby to właśnie politycy posiadali rzetelne umiejętności interpretacji wyników badań sondażowych.

W trakcie naszej rozmowy przypomniałam sobie również artykuł pewnego amerykańskiego kryminologa, Franklina E. Zimmring, który w jednej ze swoich publikacji argumentuje, że funkcjonowanie kary śmierci w Stanach Zjednoczonch jest czymś co odzwierciedla wartości wyznawane przez społeczeństwo amerykańskie. Zimmring uważa, że pewne społeczeństwa są mniej lub bardziej predysponowane do praktykowania kary śmierci. Mai przedstawiła mi jednak inny, o wiele bardziej pragmatyczny pogląd. Za słabnącym poparciem kary śmierci w niektórych stanach, nie stoi system wartości, ani tym bardziej wiara w prawa człowieka tylko nagminnie rozpowszechniane przez media przypadki niesprawiedliwych wyroków oraz po prostu bardzo wysokie koszty utrzymania takiego systemu.

 

Więcej:

Profil Dr Mai Sato http://www.crim.ox.ac.uk/profile.php?who=mai.sato

Frankowski, S. (1996) Post-Communist Europe, in: Hodgkinson, P. & Rutherford, A. (eds.) Capital Punishment. Global Issues and Prospects. Waterside Press.

Zimmring, F. E. (2004) The Contradictions of American Capital Punishment. Oxford University Press.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s